Na zestien eeuwen lijkt het leven en het werk van keizer Julianus nog even nabij als gisteren, even werkelijk als vandaag, en niet zonder reden. In de geschiedenis wordt Julianus vooral vermeld als ‘de apostaat’ (een afvallige van het christendom) – een benaming waardoor hij bij de generaties na hem in een ongunstig licht is komen te staan en men geen oog had voor zijn duidelijke genialiteit, zijn opmerkelijke loopbaan en, als allerbelangrijkste, de opdracht die hij probeerde te vervullen en waar hij tijdens zijn korte en tragische bewind op zo briljant wijze een begin mee maakte.

Hij kwam in een tijd (331 - 363 n.Chr.) dat de oude tempeldienst van de Helleense volken, die zich over de Romeinse wereld had verspreid, in een toestand van verval was en feitelijk de doodsteek had ontvangen door het optreden van Constantijn de Grote, die persoonlijk het christendom had omhelsd en deze daardoor praktisch tot staatsgodsdienst had gemaakt. De jonge christelijke kerk was in die tijd op haar beurt echter een broeinest van verbitterde interne strijd over moeilijke leerstellige kwesties, in een poging haar dogma’s vast te stellen. De kerk was, in plaats van de geest van toewijding te weerspiegelen van veel oorspronkelijke christenen, een in hoge mate politieke macht geworden, want Constantijn had de priesters talrijke belastingvrijstellingen en bijzondere voorrechten verleend. Het was kortom het einde van een tijdperk, en het was onzeker naar welke kant in de toekomst in de westerse wereld de weegschaal zou doorslaan. Het ging om twee beginselen: aan de ene kant was er de erkenning van het recht op volledige vrijheid van godsdienst voor iedereen – dit was wat Julianus afkondigde. Aan de andere kant was er een religieus priesterschap dat een leer vaststelde en die dan aan onafhankelijk denkende mensen probeerde op te leggen.

De enige hoop voor het westen om gespaard te blijven voor een lange periode van geestelijke verduistering leek te liggen in het neoplatonisme en de ermee samenhangende mithraïsche leringen, die de filosofie van Pythagoras en Plato en tot op zekere hoogte de wijsheid van de mysteriescholen levend hielden. Het is voor ons nu, in deze tijd van vrijmoedigheid en vrijheid van denken, misschien gemakkelijker om het werk van Julianus te zien als een laatste poging om ‘de steeds toenemende domme bijgelovigheid en het blinde geloof van die tijd een halt toe te roepen’, vóór de duistere Middeleeuwen Europa zouden overspoelen.¹ Dit was de stand van zaken toen Julianus de macht in het keizerrijk overnam.

De voorbereiding voor wat zijn bestemming zou worden, was ongewoon geweest. Het had er bijna op geleken, zoals hijzelf geloofde, dat de waakzame goden hem hun bescherming hadden gegeven. Als jongetje van zes had hij met een oudere halfbroer de massale afslachting van zijn familie overleeft die gebeurde na de dood van zijn oom, Constantijn de Grote, en de opvolging op de keizerlijke troon door zijn neef Constantius in 337 n.Chr. De beide prinsen, die angstig en verbijsterd waren (sommige historici hebben gezegd dat Julianus die schok uit zijn kinderjaren nooit helemaal te boven is gekomen), werden naar afgelegen streken van het keizerrijk weggevoerd en daar opgevoed zonder de behandeling die hen als prinsen toekwam. De leraren die met hun opvoeding waren belast gaven aan hun religieuze opleiding een christelijk tintje. Maar dezelfde voorzienigheid die hen het leven had gered, lijkt ook een hand te hebben gehad in hun opleiding, want Julianus had als leermeester de geleerde familieslaaf Mardonius die de leraar was geweest van zijn adellijke moeder Basilina. Ze was kort na de geboorte van Julianus overleden.

Onder leiding van Mardonius bestudeerde de prins de heldendichten van Homerus en de klassieke kosmogonieën van Hesiodus; ook gaf Mardonius onderricht in de houding en training van een zoeker naar waarheid. Dit wekte bij Julianus een blijvende liefde voor filosofie. Toen hij, bijna volwassen, meer vrijheid kreeg om te reizen, en in Constantinopel, Nicomedia, Pergamum, Athene en andere centra van wetenschap kon gaan studeren, zette hij zijn werk voort met het enthousiasme van iemand die geen grotere ambitie heeft dan de weg van de filosoof te gaan. Niettemin liet Constantius hem altijd bewaken, vooral tijdens een periode van zeven maanden in Milaan in 354 toen het leven van Julianus in reëel gevaar was door de intriges van vijandige krachten aan het hof. Op dat moment werd keizerin Eusebia, de vrouw van Constantius, zijn beschermvrouwe en steun, zodat Julianus in plaats van ter dood te worden veroordeeld naar Athene werd verbannen, waar hij maar al te graag zijn academische studies hervatte. Eigenlijk waren die maanden in Athene de gelukkigste van zijn leven. Vrienden uit die tijd hebben aantekeningen nagelaten over de genegenheid die al zijn medestudenten voor hem hadden; zij en ook zijn leraren waren gecharmeerd van ‘zijn zachtaardige en innemende manieren’ (Gibbon), en ook van zijn onmiskenbare talent voor het zoeken naar kennis. Waarschijnlijk in deze periode werd Julianus ingewijd in de Eleusinische en ook de Mithraïsche mysteriën, al was hij altijd heel terughoudend over deze dingen.

De onderbreking in Athene zou echter maar van korte duur zijn. Na ongeveer zes maanden kwam er een einde aan toen Constantius Julianus vanwege de spanningen in verband met de Perzische veldtocht weer naar Milaan ontbood, deze keer om hem te benoemen tot caesar over het westen, waar hij moest deelnemen aan de oorlog tegen de barbaren in Gallië. Hij nam deze nieuwe plichten met schroom op zich, want hij had geen training of ervaring in militaire zaken; maar met een voor hem kenmerkende vastberadenheid begon hij strategie en krijgskunst te studeren. Het resultaat was dat hij tenslotte het opperbevel over de Romeinse legioenen in Gallië kreeg; en in een reeks snelle veldtochten veegde hij de grensstreken schoon. Vervolgens richtte hij zijn aandacht op bestuurszaken, en maakte een einde aan de ambtelijke corruptie die de mensen door buitensporig hoge belastingen uitzoog en hun geld aan onnodige uitgaven verspilde. Zo schiep hij in Gallië een toestand van orde en bloei.

Deskundigen zijn het erover eens dat Julianus als rechtvaardig en humaan heerser erg geliefd was, door zijn troepen werd aanbeden om zijn redelijkheid en aandacht voor hun welzijn, en hun nooit vroeg iets te doen wat hijzelf niet zou doen. Hun enthousiasme voor Julianus als bevelhebber, gevoegd bij hun onvrede over de niet erg welkome eis van Constantius dat ze hun gezin in Gallië zouden verlaten om hem in de Perzische veldtocht bij te staan, leidde tot een opstand onder de soldaten die erin resulteerde dat Julianus eenzijdig en zonder hoofdelijke stemming werd verkozen tot de rang van Augustus – hoogste heerser over het wijdvertakte Romeinse keizerrijk.

Voor het echter tot een treffen tussen de elkaar bestrijdende legers kwam, overleed Constantius en zo begon de regeringsperiode van Julianus die minder dan twintig maanden zou duren. Meer dan eens had hij laten doorschemeren dat hem slechts een korte tijd vergund zou zijn en zodra de ceremoniën voor Constantius naar behoren in acht waren genomen, begon hij aan zijn hervormingen. Het herbouwen van de tempels was misschien de eerste, tegelijk met het hervatten van de tempel-riten. Hij kondigde zijn beroemde edict inzake godsdienstvrijheid af. Hij verzocht iedereen die om geloofsredenen was verbannen, naar huis terug te keren, schafte de bijzondere voorrechten en privileges van de christelijke bisschoppen en priesters af en verbood hun het vrije gebruik van de openbare middelen van vervoer. Zijn meest impopulaire besluit was misschien om christelijke leraren te verbieden les te geven in de klassieke Griekse literatuur, want hij was van mening dat een leerling niet de ware heroïsche geest kon ontvangen als die leerling les kreeg van iemand die heimelijk verwierp wat hij onderwees.

De oosterse pracht en praal van het keizerlijke paleis in Constantinopel, dat krioelde van niets-uitvoerende klaplopers die leefden van de gemeenschapsgelden, vervulde hem met afkeer en hij maakte daar een einde aan; in plaats daarvan richtte hij een veel eenvoudiger huishouding in, terwijl hijzelf zijn ascetische gewoonten voortzette en het eenvoudige kleed van de filosoof droeg. Daarna volgde een herziening van het belastingstelsel om de lasten van de armen te verlichten. Hij gaf ook de aanzet tot allerlei nieuwe activiteiten die moesten leiden tot een wederopbloei van literatuur en kunst en tot het versterken van de centra van wetenschap. ‘Als er iets is dat onze liefderijke zorg verdient, is het de heilige muziekkunst’, schreef hij aan Ecdicius, prefect van Egypte, en hij gaf hem opdracht jongens met talent te selecteren die dan niet in hun eigen levensonderhoud hoefden te voorzien en zich volledig in deze wetenschap konden bekwamen.

Al dadelijk in het begin benoemde Julianus een commissie van hoogstaande mensen om op te treden tegen de corrupte adviseurs die Constantius hadden omringd, en nodigde in hun plaats een groep filosofen uit om hem bij te staan, van wie de meesten, zo niet allen, evenals hijzelf leerlingen waren in de mysteriën, en die hem door hun bescherming en begrip op bepaalde manieren bij zijn werk zouden kunnen helpen. Maximus de Efeziër, die Julianus in de mysteriën had ingewijd, was een van hen; verder Libanius de redekunstenaar, die in Nicomedia en Athene zijn leraar was geweest; Oribasius de medicus, die alleen in kennis en vaardigheid werd overtroffen door Galenus en die op uitnodiging van Julianus een medische encyclopedie schreef; Priscus, die een grondige kennis van filosofie had; Himerius, een sofist uit Athene bij wie Julianus misschien heeft gestudeerd; Sallustius uit Gallië, een van de wijste van zijn adviseurs; en Anatolius, een goede vriend van Julianus die de hoogste post als Hoofd van de Ministeries kreeg. Deze mensen stonden in zeker opzicht op gelijke voet met Julianus zelf en hij accepteerde niet alleen hun advies, maar ook hun protesten en maanbrieven.

In de vierde eeuw verkeerde het christelijke priesterdom nog in een pril stadium en was daarom niet in staat de strekking en omvang van de opdracht van Julianus te begrijpen. Ze namen hem de veranderingen in hun status hoogst kwalijk en begonnen een haatcampagne die tot op de dag van vandaag voortduurt. Iemand die een compleet beeld wil schetsen van de hervormingen van Julianus en van de leringen die zijn geschriften bevatten, moet op zijn zoektocht naar een paar parels van waarheid door een poel van vooroordelen en verkeerde voorstellingen waden. Hij zal zich voor informatie hoofdzakelijk tot de teksten van christelijke geleerden moeten wenden, en daar komt hij allerlei vormen van vooringenomenheid tegen, van het venijn van Gregorius van Nazianza tot het terloopse en beleefde ongeloof van latere vertalers en commentatoren, die wel eerlijk waren maar toch nog steeds niet in staat om te zien dat er vele wegen zijn die naar de waarheid leiden.

Gore Vidal wijst er in zijn bestseller Julian: A Novel uit 1962 op dat het leven van Julianus de verbeelding van romantici heeft geprikkeld en aanleiding heeft gegeven tot verhalen en toneelstukken. Volgens Vidal schreef zelfs Lorenzo de Medici over dit onderwerp een toneelstuk², en was het sombere drama van Ibsen in diens tijd heel bekend. Ook in onze eeuw is een aantal romans verschenen die zich op de figuur Julianus baseren, maar deze achteraf verzonnen verhalen hebben voor een onderzoeker die probeert de draagwijdte van Julianus’ werk te peilen, weinig waarde. Natuurlijk kan iedere schrijver, met inbegrip van Gore Vidal zelf die er misschien het dichtste bij komt van allemaal, alleen maar dat beeld van zijn onderwerp schetsen dat uit zijn eigen zienswijzen en vermogens voortvloeit. Sommigen, zoals Louis DeWohl, hebben zich schuldig gemaakt aan het verzinnen van een verhaal dat van begin tot einde verloopt zoals de schrijver zich dat wenste, en dat veel onrecht doet aan het werkelijke karakter van de hoofdpersoon.

Wat de kwestie van zijn afvalligheid van het geloof betreft: verschillende geschiedschrijvers betwijfelen of Julianus ooit een belijdend christen is geweest, omdat zijn enige binding met het christendom dateert uit de tijd dat hij als minderjarige onder voogdij stond; en zelfs in die jaren is het duidelijk dat zijn echte liefde uitging naar de goden uit de oudheid en naar de rechtschapenheid en kracht van de homerische helden. Alleen in beperkte kring wordt Julianus nog als afvallige beschouwd. In de meeste gevallen heeft men inmiddels deze kwalificatie losgelaten omdat ze in onze tijd van intellectuele vrijheid niet meer past of van kracht is. De Encyclopedia Americana (uitg. 1944) rekent er op korte en bondige manier mee af als die het heeft over ‘Julianus de Afvallige, die nooit een christen was, behalve in naam en onder dwang’.

Lasteraars hebben van Julianus gezegd dat als hij langer zou hebben geleefd, hij eenvoudig een nieuwe kerk zou hebben gesticht met zichzelf als hoofd, en dat zijn motieven louter persoonlijk waren. Maar kunnen we niet op even goede gronden beweren beweren dat hij stappen deed om een school te vestigen waar de neoplatonische filosofie centraal stond? De grondslag voor zijn stelsel was ongetwijfeld al gelegd: namelijk volstrekte geloofsvrijheid voor iedereen.

Julianus begon zijn regering in december 361 in Constantinopel. In 362 trof hij voorbereidingen voor een hervatting van de oorlog met de Perzen en in maart van het volgende jaar trok hij ten strijde, en aanvankelijk met succes; maar op 26 juni 363 werd hij in het heetst van de strijd dodelijk verwond door een speer, naar men denkt van een christelijke koningsmoordenaar. Zijn laatste uren, toen hij in zijn tent lag omringd door de filosofen die zijn trouwe metgezellen waren geweest, zijn wel vergeleken met de laatste uren van Socrates, want ze werden grotendeels besteed aan filosofische en verheven gesprekken. Bij het aanbreken van de dag, zo wordt verteld, vroeg hij te worden opgetild om de eerste stralen van de opkomende zon te begroeten en ging hij heen, onder de hoede van de grote Helios.³

En zo kwam aan de korte maar actieve regering van Julianus een einde, maar door de stuwkracht die hij aan zijn hervormingen had gegeven, bleven deze in de jaren daarna hun invloed uitoefenen. De geschiedenis beweert echter dat tegen de zesde eeuw ‘het neoplatonisme triomfantelijk was verpletterd en het vuur ervan gedoofd’. Maar was het echt zo volledig verpletterd als de schijn het deed voorkomen? Het blijft een feit dat er door de eeuwen heen in het westen steeds mensen zijn geweest die, individueel en in groepen, geloofd hebben in de leerstellingen van Pythagoras, Plato en Jamblichus. Ze werden vaak als ketters gebrandmerkt en er werden pogingen gedaan om ze te vernietigen, maar de ideeën die ze koesterden zijn blijven bestaan.

De enige betrouwbare manier om iemand naar waarde te schatten is zich te wenden tot de geschriften van die persoon zelf; en in het geval van Julianus zijn die vrij omvangrijk want hij was een productief schrijver en correspondent, en een behoorlijke hoeveelheid van zijn werk is bewaard gebleven. Hierin ligt een innerlijk bewijs dat hij een waar vertegenwoordiger van de beschermers van het welzijn van de mensheid was. Als we het in dit licht bezien, hadden de hervormingen van Julianus en de leringen die hij aanbood de weg kunnen vrijmaken voor een verdere ontwikkeling van de hogere vermogens van de mens.

Onder de werken die ons zijn overgeleverd, maakt Julianus’s ‘Betoog tegen de Galileeërs’ overduidelijk deel uit van zijn pogingen tot hervorming. Hij probeert daarin de christelijke leringen te interpreteren in een meer universele zin en onderbouwt zijn beweringen waar nodig met bijbelse citaten die hij zich herinnerde uit studies in zijn jeugd. Zoals Wilmer Cave Wright echter zegt in zijn inleiding tot zijn vertaling: ‘We kunnen niet anders dan dit alles te zien door de ogen van een vijandig gezinde afvallige.’ Zijn ‘Betoog tegen de Galileeërs’ zoals we dat nu kennen is een verminkte versie, omdat geestelijken en kopiïsten zich de vrijheid veroorloofden die gedeelten weg te laten waar ze zich bijzonder aan ergerden. Zowel Gregorius van Nazianza als bisschop Cyrillus van Alexandrië, bijvoorbeeld, schreven felle tegenaanvallen; toch, als we rustig lezen in wat er is overgebleven, wekt dat niet een indruk van wrok, maar alleen van een verlangen om te analyseren en tot de kern van de dingen door te dringen – een gewoonte die Julianus zich in Athene had eigen gemaakt, want de Atheners waren er dol op bij hun discussiëren over filosofische onderwerpen tot in de details te gaan of, zoals we nu zouden zeggen, ‘de diepte in’. Ze waren niet bang dat te doen; in feite verhelderde het hun begrip zonder dat ook maar enigszins hun geloof werd verstoord in de grondbeginselen die voor hen vanzelfsprekende waarheden waren. Dit was natuurlijk precies het tegenovergestelde van wat in de christelijke kerk gebruikelijk was, waarin vrijwel vanaf het begin personen die vragen durfden te stellen of zelfstandig durfden na te denken als ketter werden bestraft.

Laten we één voorbeeld bespreken om deze methode van Julianus toe te lichten. Het heeft betrekking op Adam en Eva en het eten van de verboden vrucht van de Boom van Kennis op aandrang van de slang. Julianus vraagt:

Is het niet buitengewoon vreemd dat God de mensen die hij had gemaakt het vermogen zou ontzeggen om het verschil te kennen tussen goed en kwaad? . . . een kennis die het enige lijkt te zijn dat samenhang in het denken van de mens kan brengen. . . God weigerde de mens te laten proeven van de wijsheid, terwijl er toch niets voor hem van meer waarde zou kunnen zijn . . . en daarom was de slang eerder een weldoener voor de mansheid dan de vernietiger ervan.

Julianus gebruikt deze en andere bijbelteksten om erop te wijzen dat veel van zulke passages als allegorieën met een verborgen betekenis moeten worden uitgelegd – een belangrijke sleutel, ook voor het begrijpen van andere geschriften. Het vormt de meest kenmerkende gedachte van het neoplatonisme, en is ontleend aan Plato en Pythagoras, en ook aan Orpheus die door Julianus ‘de oudste van alle geïnspireerde filosofen’ en ‘stichter van de heiligste van alle mysteriën’ wordt genoemd.

 

Noten

1. Gaetano Negri: Julian, the Apostate, blz. 176-7.
2. Op het hoogtepunt van de renaissance had Lorenzo de Schitterende (1448-1492), die het werk van zijn grootvader Cosimo de’ Medici (1389-1464) voortzette, aan zijn hof in Florence niet alleen zijn beroemde school voor de herleving van de kunst, maar ook die voor de studie van de filosofie van Plato.
3. Andere verslagen (Amianus, enz.) vermelden middernacht als het uur van de dood van Julianus, maar er zijn goede redenen om de bovenstaande versie als de juiste te beschouwen.