De meeste biologen nemen aan dat levende organismen niets anders zijn dan ingewikkelde machines, die alleen worden beheerst door de bekende wetten van de natuur- en scheikunde. Ik deelde die zienswijze zelf ook. Maar na verloop van enkele jaren zag ik in dat zo’n veronderstelling moeilijk te rechtvaardigen is. Want als er in werkelijkheid zo weinig begrepen wordt, dan is er een mogelijkheid dat tenminste enkele van de verschijnselen van het leven afhangen van wetten of factoren die tot nu toe niet door de natuurwetenschappen erkend zijn.¹

Deze woorden zijn ontleend aan de inleiding van de bioloog Rupert Sheldrake tot zijn eerste boek, A New Science of Life: The Hypothesis of Formative Causation², gepubliceerd in 1981. De ontvangst ervan was van gemengde aard: terwijl sommigen het verwelkomden als ‘uitdagend en stimulerend’, werd het door het tijdschrift Nature afgewezen als een ‘ergerlijke verhandeling . . . de beste kandidaat voor de brandstapel die er sinds jaren is geweest’. Sheldrake ontwikkelde zijn ideeën verder in The Presence of the Past: Morphic Resonance and the Habits of Nature (1988) en The Rebirth of Nature: The Greening of Science and God (1991).

De grondslag van zijn betoog is dat natuurlijke systemen, of morfische eenheden, op alle niveaus van complexiteit – atomen, moleculen, kristallen, cellen, weefsels, organen, organismen en gemeenschappen van organismen door morfische velden worden bezield, georganiseerd en gecoördineerd, die een inherent geheugen bevatten. Natuurlijke systemen erven dit collectieve geheugen van alle voorafgaande dingen van hun soort door middel van een proces dat morfische resonantie wordt genoemd, met als resultaat dat de patronen van ontwikkeling en gedrag door herhaling in toenemende mate een gewoonte worden. Sheldrake oppert de gedachte dat er een doorlopend spectrum van morfische velden bestaat, waaronder morfogenetische velden, gedragsvelden, mentale velden en sociale en culturele velden.

Morfogenese – letterlijk het ‘ontstaan’ (genesis) van ‘vorm’ (morfe) – is iets mysterieus. Hoe ontstaan ingewikkelde, levende organismen uit veel eenvoudiger structuren, zoals zaden of eieren? Hoe slaagt een eikel erin tot een eik uit te groeien, of een bevrucht menselijk eitje tot een volwassen mens? Een treffend kenmerk van levende organismen is het vermogen tot regeneratie, van het genezen van wonden tot het vervangen van verloren ledematen of staarten. Het is duidelijk dat organismen meer zijn dan alleen ingewikkelde machines: wie hoorde ooit van een machine die spontaan uit een machine-ei groeide of na beschadiging zichzelf herstelde? Organismen, in tegenstelling met machines, zijn meer dan de som van hun delen; er is iets in hen dat holistisch en doelgericht is, dat hun ontwikkeling naar een bepaald doel leidt.

Hoewel de moderne mechanistische biologie zich ontwikkelde tegenover het vitalisme – de leer dat levende organismen worden gevormd door onstoffelijke vitale factoren – heeft ze haar eigen doelgerichte beginselen geïntroduceerd, in de vorm van genetische programma’s. Genetische programma’s worden soms vergeleken met computerprogramma’s maar, terwijl computerprogramma’s door intelligente wezens worden ontworpen, zouden genetische programma’s door het toeval in elkaar worden gezet! In de afgelopen jaren heeft een aantal prominente ontwikkelingsbiologen naar voren gebracht dat het misleidende begrip genetische programma’s moet worden afgewezen ten gunste van zulke termen als interne vertegenwoordiging of interne beschrijving. Wat met deze vertegenwoordigingen en beschrijvingen precies wordt bedoeld moet nog worden verklaard.

De rol van de genen wordt door mechanistische biologen geweldig overschat. De genetische code in de DNA-moleculen bepaalt de volgorde van aminozuren in eiwitten; wat niet wordt bepaald is de manier waarop de eiwitten in cellen, cellen in weefsels, weefsels in organen en organen in organismen worden gerangschikt. Sheldrake merkt op:

Uitgaande van de juiste genen en dus de juiste eiwitten en de juiste systemen waardoor de synthese van eiwitten wordt beheerst, veronderstelt men dat het organisme zich op de een of andere manier automatisch vormt. Dit lijkt erop alsof we mogen verwachten dat een huis spontaan ontstaat als de juiste materialen op de juiste tijd op een bouwterrein worden afgeleverd.³

Het feit dat alle cellen van een organisme dezelfde genetische code hebben en zich toch op de een of andere manier anders gedragen en weefsels en organen opbouwen van verschillende structuren, wijst er duidelijk op dat een of andere leidende invloed buiten die van DNA, aan de zich ontwikkelende organen en ledematen vormgeeft. Ontwikkelingsbiologen erkennen dit, maar hun mechanistische uiteenzettingen lopen vast op vage uitspraken over ‘complexe ruimte-tijd patronen van fysisch-chemische wisselwerking die nog niet ten volle worden begrepen’.

Volgens Sheldrake worden de ontwikkeling en de instandhouding van de lichamen van organismen geleid door morfogenetische velden. Het begrip morfogenetische velden wordt algemeen aanvaard in de ontwikkelingsbiologie, maar de aard van deze velden blijft duister en vaak vormt men er zich een beeld van in conventionele natuurkundige en scheikundige termen. Volgens Sheldrake zijn ze een nieuw soort veld dat tot nu toe in de natuurkunde onbekend was. Ze bevinden zich in en rondom de systemen die ze organiseren en bevatten een soort collectief geheugen waaruit ieder lid van de soort put en waaraan het op zijn beurt bijdraagt. Daarom evolueren de velden zelf ook.

Iedere morfische eenheid heeft haar eigen kenmerkende morfogenetische veld, dat is genesteld in dat van een morfische eenheid op hoger niveau, die bijdraagt aan het coördineren van de rangschikking van haar delen. De velden van cellen bijvoorbeeld omvatten die van moleculen, die de velden van atomen omvatten, enz. Het inherente geheugen van deze velden verklaart bijvoorbeeld waarom nieuw samengestelde chemische verbindingen in de hele wereld gemakkelijker kristalliseren, als ze vaker worden gevormd.

Voor we bij andere typen van morfische velden stilstaan, is het de moeite waard precies na te gaan wat een morfisch veld wordt verondersteld te zijn. Sheldrake beschrijft ze als ‘velden van informatie’, en zegt dat ze noch een soort materie, noch een soort energie zijn en alleen kunnen worden vastgesteld door hun uitwerking op stoffelijke systemen. Als morfische velden echter volledig onstoffelijk waren zou dat betekenen dat ze zuiver ‘niets’ zijn, en het is moeilijk in te zien hoe velden van ‘niets’ enige uitwerking op de stoffelijke wereld zouden kunnen hebben!⁴ In een gesprek met David Bohm geeft Sheldrake in feite toe dat morfische velden misschien een subtiele energie hebben, maar niet in enige ‘normale’ (fysieke) betekenis van het woord, omdat morfische velden zich door ruimte en tijd kunnen verspreiden en over een afstand niet merkbaar vervagen.⁵ In deze betekenis zouden morfische velden een subtielere vorm van energiesubstantie zijn, te etherisch om via wetenschappelijke instrumenten te kunnen worden waargenomen. Sheldrake suggereert tevens dat morfische velden zeer nauw verbonden kunnen zijn met de quantummaterie velden.⁶ Volgens de wetenschap vormt het universele quantumveld de grondslag van de fysieke wereld en pulseert het van energie en vitaliteit; het komt neer op de wederopleving van het begrip ether, een medium van subtiele materie die de hele ruimte doordringt.

Ook instinctief gedrag, het leervermogen en het geheugen verzetten zich tegen een verklaring in mechanistische termen. Sheldrake merkt op, ‘Er bevindt zich een enorme kloof van onwetendheid tussen al deze verschijnselen en de vastgestelde feiten van de moleculaire biologie, de biochemie, de genetica en de neurofysiologie’.⁷ Hoe zou een doelgericht instinctief gedrag, zoals het maken van een web door spinnen of de trek van zwaluwen ooit kunnen worden verklaard in termen van DNA en eiwitsynthese?

Volgens Sheldrake worden het gewoonte-gedrag en het instinctieve gedrag gevormd door gedragsvelden, terwijl mentale activiteit, bewust en onbewust, plaatsvindt in en door mentale velden. Instincten zijn de gedragsgewoonten van de soorten en zijn afhankelijk van overerving van gedragsvelden, vergezeld van een collectief geheugen, afkomstig van voorgaande soortgenoten door middel van morfische resonantie. Het opbouwen van de eigen gewoonten van een dier hangt ook af van morfische resonantie. Het is mogelijk dat de aangeleerde gewoonten van sommige dieren het verwerven van dezelfde gewoonten door andere soortgelijke dieren vergemakkelijken, zelfs bij afwezigheid van enig bekend verbindings- of communicatiemiddel. Dit verklaart dat als ratten op de ene plaats een nieuw kunstje hebben geleerd, andere ratten ergens anders dat gemakkelijker kunnen leren.

Het geheugen plaatst materialisten voor een netelig probleem. Pogingen om geheugensporen in de hersenen te lokaliseren, blijken tot nu toe zonder succes te zijn geweest. Experimenten hebben aangetoond dat het geheugen zich zowel overal als nergens in het bijzonder bevindt. Sheldrake suggereert dat de reden dat pogingen in de hersenen geheugensporen te vinden herhaaldelijk mislukken heel eenvoudig is: ze bestaan daar niet. Hij vervolgt: ‘Een onderzoek in uw T.V.-toestel naar sporen van de programma’s die u vorige week bekeek, zou om dezelfde reden gedoemd zijn om te mislukken. Het toestel stemt zich af op T.V.-uitzendingen, maar slaat ze niet op.’⁸ Het is waar dat beschadiging van bepaalde gebieden van de hersenen het geheugen op een bepaalde manier kan aantasten, maar dat bewijst niet dat de betreffende herinneringen in de beschadigde weefsels waren opgeslagen. Zo kan ook beschadiging van delen van een televisie leiden tot het verlies of storing van het beeld, maar dat bewijst niet dat de beelden in de beschadigde onderdelen waren opgeslagen.

Sheldrake suggereert dat herinneringen verband houden met morfische velden en dat het zich herinneren afhangt van morfische resonantie met deze velden. Hij zegt dat het individuele geheugen het gevolg is van het feit dat organismen het sterkst resoneren met hun eigen verleden, maar dat organismen ook beïnvloed worden door morfische resonantie van soortgenoten via een soort geheugenreservoir, te vergelijken met het collectief onderbewuste, een begrip dat door Jung en andere dieptepsychologen naar voren is gebracht.

Volgens Sheldrake impliceert morfische resonantie het overbrengen van informatie, maar niet van energie. Maar het is moeilijk in te zien hoe het ene kan plaatsvinden zonder het andere, hoewel de betreffende soort energie heel goed bovenstoffelijk kan zijn. In theosofische termen wordt de stoffelijke wereld doordrongen van een reeks van werelden of gebieden, van toenemend etherische aard, die bestaan uit energiesubstanties die buiten ons waarnemingsvermogen vallen en soms het akasa worden genoemd. De lagere gebieden ervan worden het astrale licht genoemd. Een indruk van iedere gedachte, daad en gebeurtenis wordt op het akasa afgedrukt, dat dus een soort geheugen van de natuur vormt. In en rondom het stoffelijk lichaam is er eveneens een reeks van ijlere ‘lichamen’ die bestaan uit deze meer etherische vormen van stof.

Herinneringen worden dus afgedrukt op de etherische substantie van bovenstoffelijke gebieden en we krijgen toegang tot deze afdrukken door synchroniteit van trilling, welke trillingen via het astrale licht worden overgebracht. Sheldrake verwerpt echter het idee dat morfische resonantie door een ‘morfogenetische aether’ wordt overgebracht en zegt dat ‘een meer bevredigende benadering kan zijn aan het verleden te denken als aangedrukt, als het ware, tegen het heden en als potentieel overal aanwezig’.⁹ Maar het is moeilijk in te zien waarom zo’n vaag idee bevredigender is dan dat van niet-stoffelijke energieën die via een etherische tussenstof worden doorgegeven.

Sociale organisatie kan ook onmogelijk worden begrepen in reductionistische en mechanistische termen. De samenlevingen van termieten, mieren, wespen en bijen kunnen duizenden of zelfs miljoenen individuele insekten bevatten. Ze kunnen grote ingewikkelde nesten bouwen, vertonen een ingewikkelde arbeidsverdeling en planten zich voort. Zulke gemeenschappen worden vaak vergeleken met organismen van een hogere graad van organisatie, of superorganismen. Onderzoeken hebben bijvoorbeeld aangetoond dat termieten schade aan hun heuvels snel kunnen herstellen, gangen en holen kunnen herbouwen, door aan beide zijden van het ontstane gat te werken en precies in het midden samen te komen, zelfs al zijn de insekten blind.

Sheldrake veronderstelt dat zulke kolonies worden georganiseerd door sociale velden, die alle individuen daarbinnen omvatten. Dit zou er ook toe bijdragen het gedrag van scholen vis, vluchten vogels en kudden of troepen dieren te verklaren, waarvan de coördinatie tot nu toe elke verklaring tart. Men kan zich sociale morfische velden zo voorstellen dat ze alle patronen van sociaal gedrag coördineren, de menselijke samenlevingen inbegrepen. Dit zou licht kunnen werpen op zulke dingen als groepsgedrag, paniektoestanden, modeverschijnselen, rages en sektevormingen. De sociale velden zijn nauw verbonden met culturele velden, die de overerving en overdracht van culturele tradities beheersen.

De hypothese van Sheldrake over morfische velden en morfische resonantie is natuurlijk een doorn in het oog van de mechanistische biologen. Ze gaat ook verder dan vele vormen van systementheorie; de voorstanders daarvan erkennen de holistische eigenschappen van levende organismen en de behoefte aan bepaalde organiserende beginselen, maar vermijden het in het algemeen zich voor te stellen dat er nieuwe soorten oorzakelijke entiteiten in de natuur zijn, zoals voor de natuurkunde onbekende velden. In plaats daarvan gebruiken ze vage termen zoals complexe zelforganiserende systemen, zelfregulerende eigenschappen, verschijnende organiserende beginselen en zichzelf organiserende informatie-patronen – uitdrukkingen die wel beeldend zijn maar weinig verklaren.

Volgens Sheldrake bestaan mensen dus uit een stoffelijk lichaam, waarvan de vorm en structuur door een hiërarchie van morfogenetische velden worden opgebouwd, één voor ieder atoom, iedere molecule, iedere cel, en ieder orgaan tot aan het lichaam als geheel. Onze gewoonteactiviteiten worden georganiseerd door gedragsvelden, één voor ieder gedragspatroon en onze mentale activiteit door mentale velden, één voor iedere gedachte of ieder idee. Sheldrake suggereert ook dat ons bewuste zelf kan worden beschouwd als het subjectieve aspect van de morfische velden die de hersenen organiseren, of als een hoger gebied van ons wezen dat in wisselwerking staat met de lagere velden en dient als de creatieve grondslag waardoor nieuwe velden ontstaan.¹⁰

Dit doet denken aan de theosofische gedachte dat mensen bestaan uit verschillende elkaar doordringende en met elkaar in wisselwerking staande lichamen, zielen of voertuigen van bewustzijn, die uit energieën en substanties van verschillende graden bestaan en op de innerlijke gebieden leven en functioneren. Het laagste lichaam en het enige dat voor ons normaal zichtbaar is, is het stoffelijk lichaam. Het is opgebouwd om een astraal modellichaam. Ieder levend wezen heeft een modellichaam, dat van betrekkelijk blijvende aard is en daarom verklaart hoe het komt dat fysieke vormen hun identiteit en karakteristieke vormen behouden ondanks de voortdurende veranderingen van hun stoffelijke bestanddelen.

Als we omhoogklimmen langs de levensladder van het delfstoffenrijk door het planten- en dierenrijk naar het rijk van de mens, dan neemt de graad van individualisering toe, omdat de hogere voertuigen beter in staat zijn zich door middel van meer ingewikkelde fysieke vormen tot uitdrukking te brengen. Het proces schijnt tot nu toe zijn climax te hebben bereikt in het mensenrijk, waarin een zelfbewuste geest tot ontwikkeling komt die ons een grotere mate van vrije wil geeft. Er zijn twee nauw met elkaar verbonden voertuigen van bewustzijn die door het stoffelijk en modellichaam van de mens werken en uit nog fijnere substanties bestaan, die de dierlijke ziel en de lagere menselijke ziel kunnen worden genoemd. Deze vier lagere lichamen zijn verbonden met de menselijke persoonlijkheid – met de begeerten, emoties, gedachten en gewoonten van het lagere verstand. Na de dood vallen ze in hun samenstellende fysieke en astrale atomen uiteen, op hun verschillende gebieden en in verschillende tempo’s. Er zijn ook drie hogere zielen, die uit fijnere akasische substanties bestaan: de hogere menselijke ziel of het reïncarnerende ego, de geestelijke ziel en de goddelijke ziel. Deze hogere voertuigen zijn de bron van onze edelere gevoelens, aspiraties en intuïties, en houden veel en veel langer stand dan de lagere voertuigen.

Na de dood gaat het reïncarnerende ego een droomachtige toestand van rust in, totdat de tijd aanbreekt om naar de aarde terug te keren. Als het weer ontwaakt en weer afdaalt naar de stoffelijke gebieden, trekt het dezelfde levensatomen tot zich die vroeger zijn lagere voertuigen samenstelden en die daardoor de karmische afdruk van vorige levens dragen. Daarom vormen we in leven na leven in de verschillende gebieden van onze constitutie denk-, gevoels-, en gedragsgewoonten. De gewoontevorming kan worden begrepen in het licht van de fundamentele neiging van de natuur om de weg van de minste weerstand te volgen en zichzelf te herhalen. De vitale en elektrische impulsen en energieën die zich op en tussen de verschillende niveaus van onze constitutie bewegen, herhalen eerder vroegere wegen en vormen van vibratie, die verband houden met bepaalde gedachte- en gedragspatronen, dan dat ze nieuwe volgen of aannemen – tenzij ze door onze wil daartoe worden gedwongen.

Volgens Sheldrake worden we ook beïnvloed door sociale en culturele velden die binnen het totale veld van de aarde besloten liggen. Volgens de theosofie voegen we gedachten en ideeën toe aan het geheugenreservoir van het astrale licht en ontlenen daaraan die ideeën en gedachten waarmee we het sterkst resoneren. Het astrale licht kan worden gezien als het astrale lichaam van de aarde en speelt eenzelfde rol als het morfische veld van Gaia waarover Sheldrake spreekt.

Sheldrake geeft toe dat zijn terminologie van morfische velden vervangen zou kunnen worden door occulte termen als akasa en subtiele lichamen.¹¹ De occulte filosofie gaat echter veel verder dan Sheldrake zou willen, in het bijzonder wat betreft zulke leringen als wederbelichaming. In plaats van een stoffelijke wereld die door een vaag onstoffelijk rijk van velden wordt georganiseerd, leert de theosofie het bestaan van lichamen binnen lichamen en werelden binnen werelden, die een heel spectrum van energie-substanties omvatten, waarin de hogere bijdragen in het bezielen en coördineren van de lagere. Deze ideeën verklaren de regelmaat en harmonie van de natuur, de krachten van het denken en het bewustzijn en paranormale verschijnselen.

Wat de beperkingen van zijn ideeën ook mogen zijn, Sheldrake heeft een ernstige klap toegebracht aan de materialistische wetenschap met zijn krachtige argumenten, die de ontoereikendheid aantonen van grofstoffelijke factoren als de enige oorzaak van de verschijnselen van het leven, de geest en de evolutie en die steun geven aan de gedachte dat geheugen behoort tot het wezen van de natuur.

Noten

1. R. Sheldrake, A New Science of Life, Blond & Briggs, Londen, 1981, herziene ed. Paladin, Londen, 1987.
2. In 1983 in Nederlandse vertaling verschenen bij Mirananda Uitgevers onder de titel Een Nieuwe Levenswetenschap, De Hypothese van Vormende Oorzakelijkheid.
3. R. Sheldrake, The Rebirth of Nature, Bantam Books, New York, 1991, blz. 107.
4. Sheldrake’s ‘formative causation’ [vormende oorzakelijkheid] verwijst naar zijn hypothese over het veroorzaken van vormen door morfische velden ter onderscheiding van ‘energetic causation’ [energetische oorzakelijkheid], de soort van veroorzaking voortgebracht door bekende fysieke velden zoals zwaartekracht en elektromagnetisme. ‘Formative causation’ zou een ruimtelijke schikking opleggen aan veranderingen die tot stand zijn gekomen door ‘energetic causation’.
5. A New Science of Life, blz. 245.
6. The Presence of the Past, Vintage Books, Random House, New York, 1989, blz. 120.
7. A New Science of Life, blz. 27.
8. The Rebirth of Nature, blz. 116.
9. The Presence of the Past, blz. 112.
10. Ibid., blz. 213.
11. Ibid., blz. 307.