In 1870 verbaasde Heinrich Schliemann de wereld met zijn ontdekking van het oude Troje, en later met zijn opgravingen van Mycenae (1876), Tiryns (1884), en andere oude steden, waaruit bleek dat Homerus’ Ilias en Odyssee op historische gebeurtenissen uit een lang vervlogen tijd waren gebaseerd. Dit opende nieuwe perspectieven op beschavingen die in de Heroïsche Tijd bloeiden, lang vóór het Parthenon op de Akropolis van Athene werd gebouwd. Zijn ontdekkingen riepen veel vragen op: Wanneer waren de oude paleizen gebouwd, en door wie? Welke functie hadden de verschillende monumenten? Waar kwamen deze oude ‘Grieken’ vandaan? Wat waren hun geloofsopvattingen? Deze vragen vormden een grote uitdaging en zijn tot op de dag van vandaag grotendeels onopgelost.

Tegenwoordig is de gangbare opvatting dat de grote paleizen, huizen, vestingmuren, schachtgraven, grafcirkels en koepelgraven in Mycenae, Tiryns, Argos, Korinthe, en veel andere oude steden, voornamelijk maar niet uitsluitend op de Peloponnesos, zijn gebouwd door de Achaiërs, ook wel Myceners genoemd. Vóór de 20ste eeuw werden deze volkeren vaak Pelasgen genoemd. Men denkt dat de Myceners een groep Indo-Europees sprekende volkeren van Centraal-Azië was die Griekenland is binnengevallen waarbij ze over de Anatolische hoogvlakte trokken en/of via het noorden door het Donau-gebied. Archeologen zijn het oneens over de route die ze hebben genomen en zijn er niet zeker van wáár in Centraal-Azië hun oorsprong ligt.

Wetenschappers dateren veel archeologische overblijfselen die in Mycenae, Tiryns en elders zijn opgegraven tussen ongeveer 1600-1100 v.Chr., de periode die aan de Myceners wordt toegeschreven. Maar het bewijs waarop deze tijdsperiode is gebaseerd is onzeker. We hebben geen geschreven verslagen van een specifieke chronologie, of lijsten van koningen of dynastieën met hun regeringsperioden waaruit we een dateringsstelsel kunnen afleiden. Radiokoolstofdatering is een techniek die archeologen helpt om vondsten te dateren die minder dan 40.000 jaar oud zijn, maar de moeilijkheid met deze techniek is het vinden van geschikte monsters en de nauwkeurigheid van de methode zelf, die een marginale afwijking heeft van ± 40-150 jaar. Een ander probleem is dat de aanmaak en het verval van C¹⁴ varieert, en wetenschappers proberen dit tegenwoordig te compenseren door andere technieken te gebruiken, zoals bijvoorbeeld jaarringenonderzoek bij bomen, om C¹⁴-dateringen bij te stellen. Archeologen hebben geprobeerd deze dateringproblemen op te lossen door bepaalde Myceense aardewerkvondsten te vergelijken met en te relateren aan soortgelijke aardewerkvondsten of afbeeldingen op grafschilderingen in Egypte of Mesopotamië, die volgens archeologen nauwkeurig kunnen worden gedateerd. Maar de voorbeelden waarop ze hun conclusies baseren zijn heel schaars en tonen alleen aan dat een bepaalde soort aardewerk in een bepaalde periode in gebruik was, en ze gaan voorbij aan het feit dat het misschien al lang vóór die tijd bestond. Deze opmerkingen geven aan dat we niet zonder meer zouden moeten aannemen dat archeologische dateringen op onbetwistbare feiten zijn gebaseerd.

De datering van veel archeologische vindplaatsen is door nieuwe vondsten steeds verder terug in de tijd geplaatst. Volgens Schliemann, bijvoorbeeld, werd Tiryns in 1400 v.Chr. gesticht, maar archeologen denken nu dat de eerste mensen die op de heuvel van Tiryns woonden tot het Neolithicum (7de-4de millennia v.Chr.) behoorden en dat er in de vroege Bronstijd (3de millennium v.Chr.) op deze plek intensief werd gebouwd.¹ Het gestaag voortgaande opgravingswerk laat duidelijk zien dat de plek steeds opnieuw is bewoond en dat er verschillende (her)bouwfasen zijn. Slechts enkele aardewerkvondsten worden aan het Neolithicum toegeschreven. De eerste bouwkundige overblijfselen dateren volgens archeologen uit de Bronstijd. In het begin van de 20ste eeuw werden op de heuveltop onder het latere Myceense paleis de overblijfselen van een uniek cirkelvormig gebouw (met een diameter van 27,7 tot 27,9 meter, gemaakt van bakstenen) gevonden. Het omvat een cirkelvormige ruimte, 12,2 meter in doorsnede, en is omgeven door verschillende concentrische muren die worden doorkruist door andere muren die vanuit het centrum zijn gebouwd. Er zijn verschillende theorieën over de functie van dit bouwwerk dat wordt gerekend tot de Vroeg-Helladische periode (omstreeks 2400-2300 v.Chr.). Sommigen denken dat het een ommuurd paleis was, anderen dat het een grafkamer of een heiligdom was. Eén ding is zeker: het toont aan dat het ‘begin’ van de reeks oude beschavingen in Griekenland veel ouder is dan aanvankelijk werd gedacht, en de Myceners vormen slechts één schakel in deze reeks.

 

Tholoi of koepelgraven

De tholoi, of kamers die zijn gebouwd in de vorm van een bijenkorf, behoren tot de meest mysterieuze monumenten die in Griekenland zijn gevonden. In het oude Mycenae zijn er negen ontdekt. Eén van deze, het zogenaamde Schathuis van Atreus, is bijzonder indrukwekkend en ligt verzonken in een bergkam. De deuropening van de kamer bereikt men via een 40 meter lange toegangsweg die in de bergwand is uitgehakt en die aan beide zijden is voorzien van muren gebouwd met conglomeraatstenen². Er is geen gebruikgemaakt van cement, de blokken sluiten nauwkeurig op elkaar aan, en sommige hebben enorme afmetingen – één ervan is 6 meter lang en 1,2 meter hoog. De deuropening is 5,4 meter hoog en de bovenkant van de deuropening is afgedekt met een enorme platte rechthoekige steen die naar schatting 120 ton weegt. Daarboven is een open driehoek die volgens de gangbare archeologische opvattingen was bedoeld om de druk van de koepel op de deurposten te verlichten. Vervolgens gaat men de grote kamer binnen, een gewelfde koepel van 13,5 meter hoog en 14,6 meter in doorsnede, die is gemaakt met conglomeraatstenen in een ruimte die uit de rotsen is gehouwen. De blokken zijn netjes geëffend aan de binnenkant van de koepel; aan de buitenkant van de koepel zijn ze oneffen en overdekt met steenladingen. De uitgehouwen rots vormt de vloer van de kamer. Een kleine deur leidt naar een kleine zijkamer die ook is voorzien van een open driehoek boven haar deuropening. Hier dient de driehoek beslist niet om de druk op de deurposten te verlichten, en dit is duidelijk niet de functie van zulke driehoeken in het algemeen. In oude tradities duiden omhoogwijzende driehoeken vaak op de goddelijkheid en de heilige drie-eenheid, een mogelijke aanwijzing dat het bouwwerk oorspronkelijk misschien een spirituele functie vervulde.

Het Schathuis van Atreus, Mycenae [meer foto's]

Schliemann dacht, evenals veel anderen in zijn tijd, dat de opgegraven tholoi ooit koninklijke schathuizen waren, maar archeologen denken nu dat ze koninklijke ‘graven’ zijn. Ze schrijven de negen tholoi in Mycenae aan verschillende tijdsperioden toe tussen 1500 en 1250 v.Chr., en het Schathuis van Atreus wordt beschouwd als de laatste en het hoogtepunt. Volgens sommige archeologen is dit misschien het graf van Atreus of van Agamemnon geweest die leefden rondom 1250 v.Chr., de datum die wordt toegeschreven aan het Troje van Homerus.³ De datering van het gebouw is bijzonder twijfelachtig, vooral omdat het in de oudheid al is geplunderd, en daarom is het eveneens twijfelachtig of deze tholoi aan de Myceners moeten worden toegeschreven.

In Griekenland zijn meer dan 100 tholoi opgegraven en men vermoedt dat er nog veel meer zijn. Een verzameling van deze tholoi is gevonden in de streek Messinia in het westen van de Peloponnesos. Tholoi zijn ook gevonden op Kreta. Het Schathuis van Atreus vertoont echter het grootste vakmanschap. Veel tholoi zijn gebouwd met aanzienlijk kleinere stenen en minder vakkundig; niettemin volgen ze hetzelfde soort bouwplan en moeten de tholoi dus met elkaar verband houden. Lord William Taylour schrijft dat:

Recent onderzoek heeft aangetoond dat het graf van het tholos-type veel ouder is dan eerst werd gedacht. . . . Over de oorsprong van het tholos-graf is tot op heden geen algemene overeenstemming. Cirkelvormige graven in één of andere constructievorm treft men in bijna het hele Middellandse-Zeegebied aan en zelfs nog verder weg, maar het is niet altijd mogelijk om ze nauwkeurig te dateren.
        – The Mycenaeans, herziene en uitgebreide editie, 1983, blz. 70

Tholoi zijn gevonden in Spanje zoals La Cueva de Romeral en Los Millares (beide gemaakt met ongeëffende stenen) en in Sardinië zoals de Santa Cristina Well Temple (gemaakt van netjes geëffende stenen). Het schijnt dat de tholoi een emigratiepatroon vanuit het westen volgen in tegenstelling tot de Myceense invasie vanuit het oosten. Het is ook opmerkelijk dat de Homerische hymnen nooit naar deze indrukwekkende bouwwerken verwijzen, wat erop zou kunnen wijzen dat ze tot een volledig andere periode of beschaving behoren. Tholoi worden in het algemeen gedateerd door de grafvoorwerpen die men erin vindt, maar we kunnen er niet zeker van zijn of deze begrafenissen plaatsvonden rond de tijd dat de tholoi werden gebouwd. Volgens Wilhelm Dörpfeld is het waar

dat al deze graven, zowel groot als klein, eens werden afgesloten; alleen de vraag is wanneer dit gebeurde. Omdat de beide grote tholoi in Mycenae van rijkversierde façades waren voorzien en hun houten deuren met metalen waren bekleed, lijkt het me meer dan waarschijnlijk dat ze niet onmiddellijk werden afgesloten. . . . het is een feit dat de muren die zijn gebouwd om de twee grote tholoi af te sluiten, niet uit hetzelfde materiaal bestaan als de graven zelf.
      – Dörpfelds inleiding van The Mycenaean Age – A Study of the Monuments
      and Culture of Prehomeric Greece, Chrestos Tsountas en J. Irving Manatt
      (1897), blz. xxvi-xxvii

Dit betekent dat de skeletten die in sommige tholoi zijn gevonden uit een latere periode kunnen dateren. Een bewijs dat de skeletten die in de tholoi zijn gevonden niet tot de periode van oorspronkelijke bouwers behoren, kunnen we vinden in de constatering dat:

Het lichaam in de regel eenvoudig op de vloer van de tholos of de kamer werd gelegd, zonder het met aarde te bedekken of het in een houten of stenen kist te plaatsen, waarvan nog geen enkel spoor is gevonden. . . . Want herhaald onderzoek toont aan dat wanneer de ruimte van de kamer of de tholos vol met lijken kwam te liggen, de vroegere overblijfselen in hopen in de hoeken werden verzameld, of in nauwe geulen werden begraven, om ruimte te maken voor de nieuwe lijken.     – Op.cit., blz. 136-7

Dit klinkt niet erg als een koninklijke begrafenis! Integendeel, dit toont aan dat de gevonden skeletten waarschijnlijk niet die van koningen waren.

Victor Reijs onderzocht in 1998, 1999, en 2004 of het Schathuis van Atreus is gericht op de equinox, en dit heeft interessante resultaten opgeleverd:

Het zonlicht kan tegenwoordig op de muur van de kamer worden waargenomen rond de tijd van de equinoxen (in de lente en herfst)!

Dit is het geval als de driehoekige vorm open is! Maar het lijkt erop dat hij eens of soms voor decoratieve doeleinden met een plakkaat kan zijn afgesloten. Bovendien worden driehoekige vormen en ruimten die licht binnenlaten al gauw opgevuld (zoals Newgrange, Crantit, en Carrowkeel), en dus is het moeilijk hierover meer te zeggen.
       – www.iol.ie/~geniet/eng/atreus.htm

Zijn onderzoek, dat nog niet is afgerond, geeft aan dat de zon ook enige dagen vóór en na de equinox en rondom het zomersolstitium in de tholos kan schijnen. Hoewel er meer onderzoek moet worden verricht, geeft zijn onderzoek sterke argumenten voor een gerichtheid op de zon, en veel oude tradities beschouwden de solstitia en equinoxen als heilige jaargetijden die het middelpunt vormden van de belangrijkste spirituele gebeurtenissen.

Het algemene beeld van de tholoi – met de indrukwekkende omhoogwijzende driehoek, de reusachtige deuren, en sommige hebben uitgehakte banken in de rotswand – versterkt de indruk dat ze als een heilige der heiligen werden gebruikt waar ceremoniën plaatsvonden, niet voor de doden maar voor de levenden, hoewel ze in een latere periode door begrafenissen werden ontheiligd. Misschien was de tholos toch een schathuis, niet een met materiële voorwerpen maar een waar spirituele schatten in het oor van de neofiet werden gefluisterd.

 

Grafcirkels

Naast de mysteries van de tholoi werpen ook de zogenaamde grafcirkels A en B in Mycenae met hun ‘schachtgraven’, die archeologen tussen 1650 en 1400 v.Chr. dateren, veel vragen op die moeilijk zijn te beantwoorden. Schachtgraven zijn kuilen die zijn uitgehouwen in de rotsbodem tot een diepte van een paar meter. De bodem van deze graven werd bedekt met kiezelstenen en daarop werd het dode lichaam gelegd. Over het lichaam werd een constructie van hout, klei, of platte rechthoekige stenen gemaakt die rustte op zijmuren, en het resterende deel van de schacht werd met aarde opgevuld. In grafcirkel A zijn zes van zulke graven gevonden. De gouden maskers, juwelen, scepters, zwaarden, en andere begrafenisvoorwerpen die Schliemann uit deze graven tevoorschijn heeft gehaald zijn talrijk en zijn voorzien van oeroude motieven.

Grafcirkel A (uit Taylour, The Mycenaeans)

Vooral de gouden maskers die de gezichten bedekten van sommige lichamen die in deze schachten zijn begraven, zijn interessant. De Griekse literatuur bijvoorbeeld ‘verstrekt ons veel informatie, vanaf de tijd van Homerus en daarna, over begrafenissen in dat land; en toch is er gedurende een periode van meer dan 1200 jaar geen enkele verwijzing naar het gebruik van dodenmaskers.’⁴ Men heeft gouden maskers gevonden in graven in Egypte, Italië, Oekraïne, Peru en Bulgarije, en volgens W.E. Gladstone was Mycenae het centrum van herhaaldelijke buitenlandse immigraties. Het is daarom heel moeilijk vast te stellen aan wie deze graven moeten worden toegeschreven. Ten tweede,

Crematie is bij de Homerische begrafenissen een universeel gebruik. Volgens de verzen moet ze worden beschouwd als een algemeen aanvaard Achaïsch gebruik in die tijd. . . .

Als het om belangrijke personen ging, werd het lijk niet volledig verbrand. Want niet alleen de as maar ook de botten werden zorgvuldig verzameld.    – Op.cit., blz. xxxiii-iv

Gouden masker, volgens Schliemann van Agamemnon

Maar in de grafcirkels van Mycenae, en in sommige tholoi, zijn skeletten gevonden waarvan de botten niet doelbewust zijn verzameld, hoewel de lichamen in de grafcirkels niet volledig schijnen te zijn gecremeerd.

Volgens Schliemann was een van de begraven lichamen Agamemnon, en hij schrijft een van de gouden maskers aan hem toe. Tegenwoordig denken archeologen dat het niet Agamemnon kan zijn geweest, omdat de schachtgraven in een periode 300 jaar vóór de tijd waarin Agamemnon zou hebben geleefd, worden gedateerd. Ze weten niet aan wie de maskers en begraven lichamen in de schachtgraven toebehoorden en schrijven ze toe aan onbekende Myceense koningen. We kunnen hieruit concluderen dat over deze vondsten veel nog onzeker is.

 

 

 

 

Noten

1. Vgl. dr. Alkestis Papademetriou, Tiryns – A Guide to Its History and Archeology, 2001, blz. 6.
2. Conglomeraat is een steenmassa van afgeronde en door het water afgesleten stenen die door een natuurlijk cement verenigd zijn.
3. Maar volgens H.P. Blavatsky hebben ‘geschiedkundigen de perioden die bepaalde gebeurtenissen van onze huidige tijd scheiden, bijna tot in het absurde verkleind, . . . de Trojaanse oorlog is inderdaad een historische gebeurtenis; en hoewel de datum die eraan wordt toegekend zelfs minder dan 1000 jaar v.Chr. ligt, is deze in werkelijkheid eerder 6000 dan 5000 jaar v.Chr. (De Geheime Leer 2:494vn).
4. In Gladstone’s voorwoord van het boek Mycenae door Henry Schliemann (1880), blz. xxxv.